EDUCATION

No nā haumāna ma ke Kula ʻo Kamehameha, he lumi papa a he kumu aʻo ka ʻāina ma ka hoʻoulu ʻana i ka noʻonoʻo, ke kino, a me ka naʻau o nā haumāna. ʻO kekahi o ia mau ʻāina ʻo Ka Malu, ma ka ʻĀina o Pauahi ma Lahaina, Maui.

Ma Pepeluali 2025, huakaʻi akula kekahi ʻāuna haumāna o ke Kula ʻo Kamehameha Maui i Ka Malu, Kuʻia e aʻo ai a e kākoʻo ai hoʻi i nā hana hoʻōla ʻāina. Ua ʻike ʻo Kahoa Kapuaʻala, he haumāna papa 11, i ka waiwai o ka ʻeli ʻana i ka lepo e kanu ʻia ai he ʻaʻaliʻi i laila.

“Ma koʻu kākoʻo ʻana e pili ai koʻu naʻau i ka ʻāina, a haʻaheo nō hoʻi au,” i ʻōlelo aku ai ʻo Kapuaʻala. “Ma hope o ko mākou haʻalele ʻana i kēia lā, piha koʻu naʻau i ka hauʻoli i ka hoʻōla ʻana i ka ʻāina a me ke kōkua ʻana i ke kanu ʻana i ka mea kanu ʻōiwi — kekahi o lākou, he laʻahia a he pānoanoa.”

“He hana leʻaleʻa nō ia.”

ʻO Kapuaʻala kekahi o nā haumāna he 15 a me nā kumu he ʻekolu i huakaʻi mua i Kuʻia e kākoʻo ai i ke ō mau o ka hoʻomalu ululāʻau a me ka hoʻomaluō na ke kime ʻĀina Pauahi o KS a me ke kaiāulu. Ua kanu ʻia he 100 lāʻau wiliwili a me ke ʻaʻaliʻi e nā haumāna papa 9-12 ma ka ʻāina ʻo Ka Malu.

“Maopopo piha iā mākou ke kuleana ʻo ka mālama i nā kānaka a pau a me nā mea a pau,” i ʻī aku ai ʻo Gapero. “Inā noʻonoʻo kākou i ia mea he ʻāina, ʻaʻole ia ʻo ka honua wale nō. ʻO kākou ka ʻāina, a me nā mea mai ka ʻāina mai.”

“He aliʻi ka ʻāina, he kauwā ke kanaka.”

Ua ili mai ka ʻāina he 2,500 ʻeka nui i ke aliʻi ʻo Bernice Pauahi Bishop ma Kuʻia a ma Paunau mai nā aliʻi ʻo Ruth Keʻelikōlani, Victoria Kamāmalu a me ka mōʻī ʻo William Lunalilo. Na Hōkūao Pellegrino lāua ʻo Iwikauaikaua Joaquin i alakaʻi a hoʻomaka i ka hoʻomalu ululāʻau ʻana ma ke kahua kula ma ka hoʻolaha ʻana i nā ʻanoʻano me ke kōkua o nā haumāna mai ka papa mālaaʻo a hiki i ka papa 12.

Ma kēia makahiki kula, hoʻolaha aku nā haumāna KS Maui i nā ʻanoʻano ʻaʻaliʻi a me ka wiliwili he 3,000 a ʻoi i ʻohiʻohi ʻia mai nā ʻāpana ʻāina like ʻole ma Lahaina, e like me Kuʻia a me ke kahua kula ʻo ʻAʻapueo. Ua aʻo ʻia ka hana e lū aku ai nā haumāna i nā ʻanoʻano me ke aʻo pū ʻana i ke koʻikoʻi o nā mea ʻāpaʻakuma i ke kaiaola o neʻi.

Wahi a kahiko, ikaika ke ʻaʻaliʻi. I ka heleleʻi mai o nā lau, lilo ia mea he māhuaola a he kōkua nō hoʻi i ka lepo e hoʻoulu koke ʻia ai nā mea ulu. Na ke aʻa o ka wiliwili ka mea e ʻaʻalo ana i i ka ʻaʻai ʻāina.

“Ulu pono kēia mau lāhulu ʻelua i ka ʻāina maloʻo,” i ʻōlelo akula ʻo Joaquin. “Makemake ʻia ka hoʻomalu ʻana i nā mea e ola ana ma ia wahi ma mua a ua liliuewe mai nō ia mau mea ma nā makahiki he miliona a ʻoi. He mau lāʻau ʻāpaʻakuma kēia. I mea aha ke kanu ʻana i kekahi mea ʻokoʻa ma ke ʻano he pani?”

“No ka moʻomeheu, he koʻikoʻi nō ka hoʻopaʻa hou ʻana i ka pilina ma ke kanu ʻana i nā mea no ia wahi a hoʻomaopopo iho kākou, ʻo ko kākou ʻohana nō ia. He hoʻina ia o ka ʻohana, ʻaʻole ma ka hoʻomalu ʻana wale nō, ma ka hoʻomau ʻana nō hoʻi i mea e pono ai ke ola.”

Ma ke kanu ʻana o nā haumāna ma Ka Malu, wae ʻia lākou ma nā kime, na lākou e ʻōlaʻolaʻo i ka mākālua me ka ʻōʻō, waele i ka nahele a kanu i ka mea ulu a hoʻopihapiha hou i ka mākālua i ka lepo.

“ʻAʻole maʻa kēia ʻano hana iaʻu, no laila he hana hou loa ia noʻu,” i ʻī aku ai ʻo Kahau Legsay, he haumāna no KS Maui. “Ua leʻaleʻa maoli nō kēia hana a hoihoi ka ʻike i aʻo ʻia mai e pili ana i nā mea ulu a me kona kuleana i ke kaiaola. ʻO ka inoa kapakapa o kaʻu papa (2027) ʻo ke ʻAʻaliʻi Kū Makani, no laila he pōmaikaʻi ka hoʻopaʻa ʻana i ka pilina i ka inoa o kaʻu papa me ka mea ulu nona ka inoa.”

He luna hoʻolaukaʻi kumuwaiwai moʻomeheu ma Kahoʻolawe ʻo Kumu Gapero. Aʻo ʻo ia i kāna poʻe haumāna i ka waiwai o ko lākou kūpaʻa ʻana e like me ke ʻaʻaliʻi a pēlā pū ke ʻano o ke kaiāulu.

“I ka huakaʻi ʻana i Kahoʻolawe, ʻike ʻia ke ʻaʻaliʻi e ulu kapakahi ana no ka mea, inā ʻaʻohe mea e hoʻomalu ana iā ia a ʻaʻohe mea a puni ʻo ia, mau nō ka hiki ke ulu, paʻakikī naʻe,” i ʻōlelo maila ʻo Gapero. “A ma ke kahua kula, ua ʻike ʻia he ʻaʻaliʻi nui e ulu ana a ʻo ia ka ulu lāʻau nui loa o ia wahi. Hoʻomalu ʻia nō ʻo ia a he mau kākoʻo a puni ʻo ia e mālāma ana iā ia. ʻO kaʻu haʻawina i kaʻu poʻe haumāna, ʻo ia ka noʻonoʻo ʻana inā ʻo ʻoe ʻo ke ʻaʻaliʻi. Inā he mau hoa kou a puni ʻoe, he mau kākoʻo hoʻi, e oʻo ikaika a e oʻo maikaʻi ana ʻoe.”

“Coming out here, we got hundreds of ʻaʻaliʻi going in together, rather than just one. This is a community we’re building, it’s a community that we’re providing for, and so we should put communities into the ground as well.”

“Ma ka huakaʻi ʻana i Ka Malu, he mau haneli ʻaʻaliʻi e kanu pū ʻia ana, ma kahi o hoʻokahi wale nō mea ulu. He kaiāulu e hoʻoulu ʻia nei, he kāiaulu e hoʻolako ʻia nei, a ma ka ʻāina nō e ulu mai ai ke kaiāulu.”

Hoʻokō ʻia kekahi hapa o ke ala nuʻukia o Ka Malu ma ko nā haumāna kanu ʻana i nā mea ulu, a ua hiki aku nō i kekahi pae koʻikoʻi loa ma ka hopena o ka makahiki 2024. Me ka hoʻohana ʻia o nā mīkini nui, kanu ʻia he mau kumu lāʻau nui e laʻa me ke kukui, ke kou, ka milo, ka ʻulu a me ka hao. Ua kanu ʻia he 1,000 lāʻau kolo kekahi.

“ʻO ka pahuhopu ka loaʻa he wahi malu. Ua kaulana ʻo Lahaina i ka malu ʻulu o Lele. ʻO nā manaʻo ʻē aʻe o malu, ʻo ia ka mea e hoʻokumu ʻia nei ma kēia māhele — he wahi e nanea ai ka poʻe ma lalo o ka malu me ka palekana,” i ʻī aku ai ʻo Natalie Kurashima KSK’07, ka luna o nā kumuwaiwai kūlohelohe o ka ʻĀina o Pauahi ma lalo o ke Kula ʻo Kamehameha.

Ma mua o ke kanu ʻana, hui pū mai nā lālā o ke kaiāulu, nā mamo o ka ʻāina, a me nā kānaka mālama ʻāina o KS i ka puka ʻana mai o ka lā e oli pū ai a e pule ai hoʻi. He kōkua kēia kaʻina hana i ka hoʻopaʻa ʻana i ka pahuhopu o ia lā — a me nā lā e kaʻa ana ma hope.

“ʻO kekahi hapa nui o kā mākou hana ke noi ʻana i ka ʻāina e kōkua iā mākou i nā kānaka, na ka ʻāina e ʻauamo i ke kuleana. ʻOiai no ka ʻāina ka mana e ola ai nā aʻa a me nā mea ulu o ia wahi. ʻO kā mākou hana i kēia lā ka hoʻomaopopo ʻana i ko mākou kuleana, ke kuʻupau ʻana i ka hana me ka hāpai ʻana i ko mākou leo i ka ʻāina,” i ʻōlelo aku ai ʻo R. Mililani Browning KSK’02, ka luna kumuwaiwai kūlohelohe o ke Kula ʻo Kamehameha.

Ma waho aʻe o nā kumu lāʻau e hoʻolako ana i ka ʻai, ʻo Ka Malu nō kahi e komo ai i ke ahupuaʻa ʻo Kuʻia. Ma laila nō e hōʻike ʻia ai nā ala hekehi a me nā hōʻailona hoʻonaʻauao. Ma muli o ka hana pū ʻana o ke kaiāulu e loaʻa mai ai kēia hopena. No Kaipo Kekona, ke alakaʻi o ke Kuʻia Agricultural Education Center ma ka ʻĀina o Pauahi e pili pū ana i ka ʻāina ʻo Ka Malu, nui kona kākoʻo a kōkua i ka hoʻolālā ʻana i ka hana ma ia wahi a me nā ʻāpana ʻāina a puni.

“No nā makahiki ʻelua i hala aʻe nei, ua launa pū mākou me nā ʻano hui like ʻole no Lahaina no ke kūkā ʻana i ka hopena o ia wahi a me ka nui ālaina paha e kupu mai ana i kēia wā. Ua hoʻolālā nui ʻia ka hana, a mālama ʻia hoʻi ke kūkākūkā ʻana me ke kaiāulu, a laila e hoʻolālā ʻia ai ka hana me ka noʻonoʻo ʻana i ka mea e pono ai ke kaiāulu,” i ʻī akula ʻo Kekona.

ʻO ka hana e hoʻōla ai i ka ʻāina ʻo Kuʻia me ka hoʻomalu ʻana i ka ʻāina ʻo Lahaina, he mau hana e noʻonoʻo ai; no nā mea ulu liʻiliʻi e kanu ʻia ana a me ke kūkā ʻana i ka wai a me ka ʻāina. E kū ana ke Kula ʻo Kamehameha me ke kaiāulu he kīpoʻohiwi i ke kīpoʻohiwi, e ʻimi ʻo ko Lahaina i ko lākou pono, “na ko Lahaina e alakaʻi.”