ʻĀINA STEWARDSHIP

Na ke Kula ʻo Kamehameha i alakaʻi i ka hana nui ʻo ke kāpili hou ʻana i ka Heiau ʻo Kūpopolo ma Waialua, Oʻahu. No ia hana i alakaʻi ʻia e nā kānaka Hawaiʻi, kū kā lākou hana i lama kuhikuhi, he kumu hoʻohālike hoʻi ia no ke aloha ʻāina i ke ea o ka lāhui

Aia ka heiau ma ka ʻĀina o Pauahi, he 300 ʻīā ka mamao mai ke kai kūʻono ʻo Waimea, a nui hoʻi nā moʻolelo no kona hoʻokumu ʻia ʻana. I loko o kekahi moʻolelo, ua paʻa ihola ka heiau ma ke kenekulia 18 me kona ʻano he wahi e hahau aku ai ʻo Kaʻōpulupulu, ke kahuna nui a me ke kāula hoʻi, i ka pule i ʻō aku i Kauaʻi ala. Ma kekahi moʻolelo aku, ua paʻa mua maila ka heiau i nā menehune a na lākou i halihali mai i nā pōhaku mai Mokulēʻia mai.

Wahi a Jon Tulchin, he luna kumuwaiwai moʻomeheu o ka ʻĀina Pauahi Group na ke Kula ʻo Kamehamhea, lawa ka ʻike e kākoʻo ʻia ai nā moʻolelo ʻelua. “Hoihoi ke kahua hulikoehana. Ma ke ana ʻana i ka wā i kūkulu ʻia ai nā pā ma o ka “radiocarbon dating,” kahiko loa kekahi mau māhele o ka pā a no kekahi mau māhele, ua paʻa nō ma ka wā o Kaʻōpulupulu. Me ia manaʻo, kuhi ʻia ka hoʻohana ʻia o ia wahi ma nā makahiki 1700,” wahi a Tulchin.

Emo ʻole ke emi mai o ka hoihoi i loko o ka poʻe i ka hopena o ia wahi i ka hoʻokolonaio ʻia o Hawaiʻi pae ʻāina. Wāwahi ʻia nā pā i ka pūʻā pipi a uhi ʻia hoʻi i ka lepo ʻulaʻula, he 300 kana ke kaumaha, mai ka holo kele wai o kekahi ʻāina mahi kō ma uka. Inā hoʻohālikelike ʻia ka nui o ka lepo, kohu mokulele 747 ke piha mai e noho ana ma luna o ka heiau. ʻAʻohe mea i kulaʻi aku i ka heiau ʻo Kūpopolo.

“He ahuwale ke akamai a me ka naʻauao o ko kākou kūpuna ma ke kūkulu ʻana. No ka paʻa mau o ia wahi i loko nō o kaumaha, he 300 kana, e noho ana ma luna ona no 100-200 makahiki,” i ʻī akula ʻo Tulchin.

Minamina ko ke au nei hoʻopā ʻana i ia wahi, no laila e mālama ʻia ai ia wahi ma lalo o ka waihona ʻo ka ʻĀina o Pauahi i nā aliʻi ma ka hopena o ke kenekulia 19.

Ma ka makahiki 2010 i hoʻomaka ai ke Kula ʻo Kamehameha i ka palapala ʻana i ke kahua. Ma ke kau hāʻulelau o ka makahiki 2023 i hoʻomaka ʻia ai ka hapa nui o ka hana kāpili.

He hana nui ka ʻeli ʻana he 300 kana o ka lepo ʻulaʻula. ʻAʻohe mīkini ʻeli, ʻo nā pono hana lima a me nā pākeke wale nō ka mea i loaʻa. Na ka ʻoihana ʻo Contractor Pacific Legacy i hōʻike aku i ko lākou akamai ma ka haku ʻana he hāmeʻa pokakaʻa e hoʻopiha ai nā limahana i nā pākeke a hoʻouna aku i kahi kuapapa lepo i ʻole e pilikia nā pā pōhaku. Ua hoʻopihapiha a hoʻolele ʻia he 20 kaukani a ʻoi pākeke o ka lepo ma kēia ʻano hana ʻana.

I ka makahiki 2024, ua unuhi ʻia ka hapa nui o ka lepo a hoʻomaka ihola he pūʻulu makona uhauhumu pōhaku i ke kāpili ʻana i ka pā pōhaku me ke kōkua o Francis Palani Sinenci, he loea kūkulu.

“ʻO ka hoʻopā ʻana i nā pōhaku o ke au kahiko, nā pōhaku hoʻi i lawe lima ʻia na ko kākou poʻe kupuna, he pōmaikaʻi maoli nō ia. He mea e pili ai i ke au kahiko,” i ʻī akula ʻo Sinenci, nāna nō i kōkua nui i ka hoʻōla hou ʻana i nā hana kuʻuna ʻo ke kūkulu hale a me ka uhauhumu pōhaku.

Ma nā makahiki e kaʻa ana ma hope, kōkua ʻo Sinenci i ka haku ʻana i ka Indigenous Architecture Building Code o Hawaiʻi a me ka hoʻokumu ʻana iā Hālau Hale Kuhikuhi e hoʻomau ana i ka hoʻoili ʻia o kēia ʻike kuʻuna i nā hanauna e hiki mai ana.

“Manaʻo au, he ʻekolu a ʻehā paha loea e hoʻomau ana i kēia hana kuʻuna. Naʻu nō i kōkua. He waihona ʻike koʻu e aʻo ai i nā kānaka, a he mau kānaka mākaukau nō hoʻi lākou,” wahi a Sinenci.

Ua hiki aku ʻo Sinenci i nā pae makahiki he 80, a ʻo ka waiwai o kāna hana ma ka hoʻōla hou ʻana i ka hana kuʻuna ʻo ke kūkulu hale a me ke kāpili heiau, ua like nō me ka waiwai o ka hana kuʻuna ʻo ka hoʻokele waʻa i hoʻōla ʻia.

Ma Kūpopolo, ua alakaʻi ʻo Sinenci i ka poʻe makona i nā lā a pau ma ke oli ʻana a me kekahi ʻōlelo i kapa ʻia ʻo “hemū,” ʻo ia ka hōʻike ʻana i ke kumu o kā lākou hana me ka manaʻo, ʻaʻole e huhū ana nā akua o laila.

“No kēlā heiau kēia heiau, no kēlā me kēia loko iʻa, a no nā hale a pau a mākou e kūkulu ai, hahai mākou i ke kaʻina hana like. Hoʻomalu i ka noʻonoʻo me ka ʻōlelo ʻana iā “hemū” a me ke noi ʻana i ka ʻike mai luna mai ma ke oli ʻana iā E Hō mai,” i ʻī aku ai ʻo Sinenci.

Ma ka ʻeli ʻana a me ke kīpapa ʻana o nā makona i nā pōhaku e paʻa ai ko lākou pilina i ka ʻāina.

“Kani nā manu a lohe ʻia ka pā ʻana mai o ka makani. Lohe ʻia ka nākolo o ke kai. Me he mea lā, paʻa ʻo uka i ka uhiwai i ka wā o ke kai piʻi ma muli o ka nui ʻehu kai.

“Mālama ʻia nō mākou na nā kānaka ma ke ao kūpuna i ka hiki iā mākou ke hoʻokō i kēia ʻano hana,” i ʻī aku ai ʻo Kalawaiʻa Moore, he luna alakaʻi makona nona ke kēkelē Ph.D. a he luna nō hoʻi ʻo ia no ka Papahana ʻIke Hawaiʻi ma ke Kulanui Kaiāulu o ke Koʻolau.

Ma ko Sinenci aʻoaʻo ʻana, makaʻala nō nā makona i nā ʻano kiʻina hana akamai a nā kūpuna. Ma ka ʻike ʻana i nā pōhaku niho i maopopo ai kahi o nā palena a me ke kiʻi kūkulu kahiko. He koʻikoʻi nō hoʻi kēia ʻano hana mua e like paha me ka ʻimi mua ʻana i nā ʻāpana lihi ma ka nane ʻāpana.

“E huaʻi ana mākou i nā papa a kāhāhā ihola mākou i ka ʻike ʻana… kēia laina e iho ana i kekahi ʻaoʻao, ka ʻike ʻana i kekahi kōwā me ka noʻonoʻo ʻana i ke kumu i kūkulu ʻia ai. Ma ka hoʻopā ʻana i ia wahi me ka lima, pēlā e ʻike maoli ai i ke kiʻi nui. He pōmaikaʻi ʻiʻo nō ia,” wahi a Holt.

ʻO kekahi o nā hiʻohiʻona hoihoi i ʻike ʻia ma nā ʻaoʻao ʻēkoʻa o ka heiau, ʻo ia hoʻi he ʻelua lua poepoe ma luna o ke kai kūʻono ʻo Waimea. ʻO kekahi manaʻo, he kahua kiaʻi nō paha ia.

He mau mea huna e koe ana i ka heiau ʻo Kūpopolo, aia ka hopena i nā hanauna e hiki mai ana. ʻOiai paʻa hou maila ka heiau, e ʻimi mau ana ke Kula ʻo Kamehameha i nā papahana hoʻonaʻauao like ʻole e hoʻomau ai ke kaiāulu i ka hoʻoulu ʻana a me ka hoʻopaʻa ʻana i ka pilina i ia wahi.

“ʻAʻole ʻike ʻia ka hopena o ia wahi i kēia mua aku, ʻo kona kū mau ʻana naʻe he 200 makahiki ma hope mai o kēia wā, ʻo ia ka mea nui. No ka hanauna e hiki mai ana, no lākou ke kuleana,”